Fræðin árið eftir doktorsvörn

Árið 2010

Ég varð doktorsritgerðina mína í Hátíðasal Háskóla Íslands 11. júní 2010 á fallegum sumardegi eins og þeir gerast fallegastir hér á landi með bláum himni, logni, hita og glampandi sól.

Eftir doktorsvörn á maður ýmislegt eftir. Til dæmis að þurfa að hugsa um hvað nú taki við. Einskonar fráhvarfseinkenni eftir síhugsun um eitt verkefni árum saman, sem kallast því meinlausa nafni doktorsritgerð, en er fyrirbæri með marga arma sem vefjast um gervalla hugsun og líf þess sem er heltekinn af því að koma því til skila og í höfn, þ.e. að ljúka verkinu, verja það, og fá svo að halda áfram með lífið. Og þegar barátta við orðin, heimildir, textasmíð, neðanmálstilvísanir og heimildaskrá hefur lagt undir sig flestar stundir árum saman, í vöku og í draumi og jafnvel vakið mann upp af fasta svefni, þá er dálítið viðfangsefni að vinda ofan af þessu öllu saman og bara eiga sig sjálfur, einn og í friði.

Eftir vörnina hætti ég loksins að hrökkva upp af svefni við að muna að ég þurfi að laga eitthvað í textanum í doktorsritgerðinni eða leiðrétta blaðsíðutal í tilvísanaskránni eða hvað það var nú í það og það skiptið sem reif upp hugsunina. Ég hætti líka að hafa áhyggjur af því að eiga aldrei eftir að ná landi. Ég náði landi, varði, deildi áfanganum í góðum hópi vina, sætti mig við að prófarkavillur eru alltaf óhjákvæmlegar og málið er bara að láta sig hafa það. Ég varði mína doktorsritgerð, fékk fallega skrautritað skjal á þremur tungum frá HÍ og naut þess að vera nýbakaður doktor og hvíla í faðmi fallegs sumars. Ég átti sumarfrí í fyrsta skipti árum saman. Sumarfrí í áhyggju- og verkefnaleysi eru stórlega vanmetin. Þvílíkur munaður! Ég gat ekki hætt að horfa á himininn, á ána renna, skýin síbreytileg, blómastóðið í haganum og grænan lit grassins. Drakk líka í mig litinn á malbikinu, hangsið á kaffihúsum, raddir fólksins í sólinni og kaldan bjór. Sumarið var yndislegt.

Hvíld er munaður og heilsusamleg lífsnauðsyn en hugurinn starfar ekki þannig að hann leggist einfaldlega bara í hýði eftir að einum áfanga er náð. Nei, öðru nær. Hann vill ætíð meira, fá að fást við eitthvað nýtt, glíma við eitthvað og skapa, og koma einhverju á framfæri. Þannig að eftir dásamlegt sumarfrí var ég reiðubúin upp á nýtt að setja í gírinn og njóta þess að vera til sem fræðimaður, halda fyrirlestra og byrja að hugsa um næstu rannsóknarefni að lokinni doktorsritgerð. Fyrirlestratörnin núna í haust snerist um efni doktorsrannsóknarinnar, þ.e. ákveðna punkta sem tengjast sögu náttúrusýnar á Íslandi.

Fyrirlestrar haustið 2010

Haustið var annasamt. Það hittist þannig á að ég var beðin um að halda nokkra fyrirlestra og allir lentu þeir á innan við 30 daga tímabili. Þann fyrsta hélt ég á ársfundi fræðasetra Háskóla Íslands á Höfn í Hornafirði, 27. sept. 2010. Fyrirlesturinn fjallaði um það að nýta og njóta. Nánar tiltekið um tvístefnuna í íslenskri náttúrusýn. Átti tvo góða daga með góðum hópi af fólki og naut nálægðarinnar við stórbrotið landslag. Næsti fyrirlestur var líka haldinn í nálægð við stórbrotna náttúru, nánar tiltekið á Ísafirði, hjá Háskólasetri Vestfjarða á Ísafirði 4. okt. 2010. Fyrirlesturinn minn fjallaði um þýðingu náttúrunnar í íslenskri þjóðernisvitund og var þáttur í málstofu fyrir nemendur Háskólasetursins, sem flestir eru erlendir, og flutti ég fyrirlesturinn á ensku þess vegna. Háskólasetrið á Ísafirði vinnur merkilegt starf og akademískur gullmoli í fjarlægð frá öllum öðrum háskólum, líkt og alþjóðlegur reitur, í faðmi fjalla, á enda veraldar en að glíma við þær spurningar sem nú á dögum þjappa heiminum saman í eitt lítið þorp þar sem alla varðar um aðra, þ.e. þarna læra nemendur um strandsvæðastjórnum, umhverfismál og allt milli himins og jarðar í því sambandi.

Næsta skref var stigið enn lengra í landfræðilegum tilliti, þ.e. eftir að hafa farið á Höfn og svo til Ísafjarðar að halda fyrirlestur þá lá leiðin til Stokkhólms. Þar var málþing umhverfissögufræðinga og var málið að glíma fyrir hugtakið “norðrið”. Mitt framlag var að fjalla um Ísland og norðrið, þ.e. um hvaða þýðing er lögð í þetta hugtak á Íslandi, eða „Iceland and the ‘North’ – an Idea of belonging and being apart“, eins og ég nefni það í yfirskrift erindisins. Þetta málþing samvinnuhóps norrænna umhverfissagnfræðinga (the Nordic Environmental History Network (NEHN) var haldið í Stokkhólmi 13.-14. okt. 2010, og var hið áhugaverðasta, ekki síst vegna hversu breiður hópur fólks tók þátt, frá öllum Norðurlöndunum, Bandaríkjunum, Kanada og Rússlandi.

Síðasti fyrirlesturinn í þessari fyrirlestrarsyrpu ársins 2010 kallaði ekki á sömu ferðalög og hinir fyrri, heldur dugði bara að rölta í rólegheitum niður í miðborgina, nánar tiltekið niður í fallega húsið í Fischersundi sem Sögufélag á. Þar var ég fyrirlesari á ársfundi Sögufélagsins 23. okt, en það er hefð að haldinn sé sagnfræðilegur fyrirlestur á ársfundi félagsins. Það er líka hefð að sagnfræðingar sem varið hafa doktorsritgerð á árinu flytji fyrirlestur um sitt rannsóknarefni og gekkst ég að sjálfsögðu undir þá hefði og flutti fyrirlestur um náttúrusýn og nýtingu fallvatna. Húsfyllir var og góður andi í húsinu. Skemmtilegt kvöld í hópi fólks sem ann fræðunum.

Útvarpsviðtöl haustið 2010

Auk fyrirlestranna fór ég í nokkur útvarpsviðtöl, sem voru skemmtileg reynsla. Dagskrárgerð á RÚV hefur alltaf heillað mig. Ríkisútvarpið er menningarsmiðja. Ég er dyggur hlustandi Rásar 1 og Rásar 2 og það er alltaf góð tilfinning að labba gangana í útvarpshúsinu á leið í viðtal. Það var dálítill skóli fyrir mig að rífa mig upp úr verkefnum hvunndagsins, safna mér saman og tala um rannsóknarefnið mitt og bókina í Víðsjá, Samfélaginu í nærmynd og Speglinum á Rás 1 og Morgunútvarpinu á Rás 2.

Blaðaviðtöl haustið 2010

Blöðin á Íslandi hafa breyst. Það er ekkert rúm lengur fyrir fræðilegt efni. Það er því ekki hægt að draga undir sig fæturnar í sófanum og gleyma tímanum langt fram eftir laugardegi og sunnudegi við að lesa greinar í helgarblöðunum um íslenska og erlenda menningu, um bókmenntir, listir og fræði. Doktorsrannsóknin mín fékk því ekkert rúm í blaðagreinum, eins og hefð hafði verið fyrir áður en gjörningaveðrið dundi á Íslendingum ofan af himni bankanna. Dagblöð höfðu nefnilega einu sinni áhuga á hugvísindum og flokkuðu þau með íslenskri menningu. Íslendingar hafa rifist heiftarlega um virkjanir og náttúru og eytt í það miklum fjármunum, orku, tíma og sársauka og jafnvel leiðindum. Krufning mín á þessum þætti í sögu landsins vakti hins vegar enga forvitni blaðamanna, en fyrir tilstilli annarra atburða þá rataði efnið, þ.e. kafli úr bókinni minni á síður Fréttablaðsins, 28. ágúst 2010, í tengslum við Miðkvíslarsprengjuafmælið og nokkrar línur sendi ég Morgunblaðinu þegar blaðamaður hafði samband við mig í tilefni af fyrirlestrinum hjá Sögufélaginu um náttúrusýn og virkjanir, og birtust þeir punktar á mbl.is, 22. okt. 2010.

Fræðin árið 2011

Ég byrjaði mitt akademíska ár með því að senda abstrakt að grein um íslenska náttúrusýn til til ritstjóra verkefnis í Stokkhólmi. Býð svo áframhaldsins með það.

Næsta skref var að fara í útvarpsviðtal hjá Steinunni Harðar fyrir þáttinn “Út um græna grundu” sem fluttur var að morgni laugardagsins 5. febrúar, eða í þann mund sem ég var að fara að flytja fyrirlestur, á ráðstefnunni “Practicing Nature-Based Tourism”, um sýn ferðamannsins á íslenska náttúru og hvernig það hefur mótað íslenska náttúrusýn síðustu hundrað ár. Þverfagleg ráðstefna og mjög fróðleg, útlendir og íslenskri fyrirlesarar, praktísk sjónarhorn, listræn og fræðileg og allt þar á milli. Þessi ráðstefna var haldin dagana 5.-6. febrúar og var hluti verkefnisins “Án áfangastaðar”. Frábær sýning fjölbreytilegra verka í Hafnarhúsinu yfirstandandi 20. jan. til 10. apríl undir þeirri yfirskrift.

Á Safnanótt, 11. febrúar flutti ég pistil um mannkynbótahugmyndir á fyrri hluta 20. aldar. Kynnti áheyrendum sumar þær hugmyndir sem menn settu fram um hvernig mætti stuðla að mannkynbótum hér á landi. Þetta var upprifjun á efni mastersrannsóknarinnar minnar. Eins konar stefnumót við gamla tíð og hæpna hugmyndafræði, sem er hluti af Íslandssögunni, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Líklega líkar okkur flestum verr að þessar hugmyndir hafi átt upp á pallborðið hér á landi, enda var mannkynbótastefnan ekki geðsleg.

Kvöldið 1. mars var ég stödd ásamt góðum hópi bókarhöfunda og listamanna hverjum á sínu sviði á bókakvöldi hjá Framtíðarlandinu. Dagskráin var haldin í sal 2 í Bíó Paradís og það var dálítið skrýtið en mjög skemmtilegt að prófa að halda fyrirlestur í bíósal. Verkefni mitt þetta kvöld var að tala um efni bókar minnar Þar sem fossarnir falla, þ.e. um sögu viðhorfa Íslendinga til náttúrunnar eins og þær birtast í virkjanaumræðu síðustu hundrað árin. Með mér að kynna verk sín, pælingar og sjónarhorn í máli og myndum á bókakvöldinu voru Gunnar Hersveinn (Þjóðgildin), Snorri Freyr Hilmarson (101 tækifæri) og Ragnar Axelsson (Veiðimenn norðursins).

Dagana 16.-18. mars var ég á málþingi samvinnuhóps norrænna umhverfissagnfræðinga (the Nordic Environmental History Network (NEHN)) sem haldið var í Hróarskeldu í Danmörku. Málþingið eða vinnustofan eins og ætti frekar að kalla hana var haldin á 19. aldar hótelinu Prindsen sem er í miðbæ Hróarskeldu, við göngugötu og rétt hjá Dómkirkjunni sem er þvílíkt sjónarspil trúar og lista og sannarlega þess virði að gefa sér tíma til að skoða hana. Víkingaskipasafni er heldur ekki langt undan. Hótelið sjálft var líka dálítið ævintýri, fallegt á mjög gamaldags máta. Var notað sem sviðsmynd fyrir þættina Matador svo maður var á sögufrægum slóðum. Vinnustofa NEHN hópsins gekk að þessu sinni út á að ræða um kennslu umhverfissögu (Environmental history as a taught discipline) og um fyrirhugað námskeið í umhverfissögu sumarið 2012, þ.e. ef styrkur fæst til að hrinda því í framkvæmd.

Dagana 25.-26. mars sótti ég Hugvísindaþing sem var að þessu sinni mikil fræðiveisla fyrir þá sem eru að rannsaka viðhorf til náttúru og umhverfismála  og samband náttúru og menningar. Ég nýtti mér það og tók þátt í málstofu um umhverfismál á nýrri öld, þar sem ég var með fyrirlestur un það sem ég kalla visthverfingu hugarfarsins. Efnið rataði í útvarpsþáttinn Spegilinn á Rás 1 um kvöldið því Anna Kristín Jónsdóttir fréttamaður tók viðtal við mig á þinginu. Aðrir fyrirlesarar á málstofunni komu úr ýmsum greinum öðrum en sagnfræði og gestir málstofunnar komu úr öllum áttum, þannig að þetta var þverfaglegt, fræðandi og mjög skemmtilegt.

Þann fyrsta apríl var ég stödd í nýju húsi Náttúrufræðistofnunar Íslands því ég hafði verið beðin að flytja ávarp á ársfundi stofnunarinnar, sem ég og gerði. Þarna eyddi ég deginum í góðum félagsskap náttúrufræðinga, umhverfisráðherra og annarra gesta ársfundar, fræddist um fiðrildi og frjókornadreyfingu, um hvernig á að hreinsa steypireiðarbein og um gosefni sem gusu upp úr Eyjafjallagosinu svo fátt eitt sé nefnt. Húsið þarna í Urriðaholtinu er glæsilegt. Svona á að byggja yfir vísindastarfsemi í landinu, og betur má ef duga skal. Það vantar enn hús yfir Náttúruminjasafnið og til að stilla upp ýmsu af því sem Náttúrufræðistofnun á, t.d. eitt stykki beinagrind af steypireið. Þar dugir ekkert lítið herbergi, engin smástærð á svona dýri.

Í mars kláraði ég pistil fyrir tímaritið Sögu um Jón Sigurðsson. Framundan var svo að flytja fyrirlestur í Landsvirkjun í hádegisfyrirlestraröð fyrirtækisins, sem ég gerði 10. maí og síðan á Hótel Gullfossi þann 29. maí á viðburði á vegum Upplits, menningarsamtaka uppsveita Árnessýslu. Tveir staðir mjög táknrænir fyrir mig og mitt efni með tilliti til þess að doktorsrannsóknin mín fjallar um náttúrusýn og virkjanir. Það var á vissan hátt viðeigandi að loka akademíska árinu eftir vörn með þessum hætti, fyrst í Landsvirkjun og síðan í Brattholti. Tveir pólar í íslenskri virkjunarsögu.

hvað er framundan?

Framtíðin í akademískum skilningi er óskrifað blað enn en margar hugmyndir eru á flugi og einhverjar munu setjast að um kyrrt og verða að einhverju. Ein grein er á verkefnalistanum og mun birtast erlendis ef allt gengur eftir. Það er ár síðan ég varði doktorsrannsóknina. Það var annasamt en gott ár. Tólf fyrirlestrar að baki síðan í september síðastliðnum og greinaskrif eru í vinnslu. Ég komst því miður ekki yfir að skila öllum verkefnum sem óskað var eftir og tilefni kölluðu á. Kannski næ ég að bæta úr því síðar. Það er ekkert hlaupið að því að vera í fullri vinnu og komast samtímis yfir að skila verkefnum á akademísku stigi. Rannsóknir og birting niðurstaðna í ræðu og riti kallar á tíma til að sinna slíkum verkum. Ég hafði ekki þann tíma síðastliðið ár nema um kvöld, nætur og helgar. Það þreytir til lengdar og bitnar á fræðunum sé því ofgert. Ég vil ekki verða slíkur fræðimaður, úrvinda. Tek mér því nú sumarfrí og safna kröftum. Nú þarf smá andrými og rúm til að ákveða hvert skal stefna. Þó ekki hægt að ljúka þessum pistli um árið eftir vörn nema verða hugsað til alls þess frábæra fólks sem ég hitti á tímabilinu þar sem ég flutti fyrirlestra, ein eða með öðrum. Þetta atriði skiptir máli. Akademískt líf er ekki einmana rangl heldur er það samfélagið og samskipti við fólk sem skiptir öllu máli. Það er til lítils að setja orð á blað um hið liðna eða líðandi ef enginn er til staðar til að hlíða á og deila með manni reynslunni.